Yaxın Şərqdə son günlər baş verən hadisələr – xüsusilə İranın ABŞ ilə danışıqların növbəti mərhələsindən imtina etməsi və Hörmüz boğazında gəmi hücumu – regionda gərginliyin yenidən artdığını göstərir. Bu hadisələr təkcə İran və ABŞ münasibətlərinə deyil, həm də qlobal təhlükəsizlik və iqtisadi sabitliyə birbaşa təsir edir.

Lent.az-ın əməkdaşının hazırladığı bu materialda bəzi suallara cavab axtarılır.

ABŞ-İ ran arasında danışıqlar niyə pozuldu?

İranın rəsmi informasiya agentliyi İRNA-nın yaydığı məlumata görə, Tehran ABŞ ilə planlaşdırılan danışıqların ikinci mərhələsində iştirak etməyəcəyini açıqlayıb. Bu qərarın arxasında bir neçə əsas səbəb dayanır.

Birincisi, İran ABŞ-ın səmimiyyətinə şübhə ilə yanaşır. Son həftələrdə ABŞ tərəfindən İran limanlarına qarşı tətbiq edilən blokada və iqtisadi təzyiqlərin artırılması Tehranda danışıqların paralel olaraq təzyiq aləti kimi istifadə edildiyi qənaətini gücləndirib. İran tərəfi hesab edir ki, real dialoq üçün əvvəlcə sanksiyalar yumşaldılmalı və hərbi təzyiq azaldılmalıdır.

İkincisi, nüvə proqramı ilə bağlı fikir ayrılığı əsas maneə olaraq qalır. ABŞ İranın uzunmüddətli – hətta 20 ilə qədər – nüvə fəaliyyətini dayandırmasını tələb edir. İran isə maksimum 3-5 illik məhdudiyyətlə razılaşmağa hazır olduğunu bildirir. Bu fərq tərəflər arasında kompromisi çətinləşdirir.

Üçüncüsü, İran regional məsələlərin də razılaşmaya daxil edilməsini istəyir. Xüsusilə Livan və Qəzza istiqamətindəki gərginliklər Tehran üçün prioritetdir. ABŞ isə əsas diqqəti nüvə proqramına yönəltmək istəyir.

Hörmüz boğazında hücum və onun əsl mənası

Hörmüz boğazında gəmi hücumu vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirib. Bu boğaz dünya neft və qaz daşımalarının təxminən 20 faizinin keçdiyi strateji nöqtədir. Burada baş verən hər hansı insident dərhal qlobal bazarlara təsir edir.

Son hücum bir neçə mühüm mesaj verir:

* Regionda təhlükəsizlik zəmanətləri zəifləyib

* Tərəflər arasında “kölgə müharibəsi” davam edir

* Enerji bazarları siyasi risklərə daha həssas hala gəlib

ABŞ bu hadisədən sonra nəzarəti gücləndirib və İran limanlarına qarşı blokadanı sərtləşdirib. Bu isə faktiki olaraq iqtisadi müharibənin daha açıq mərhələyə keçdiyini göstərir.

ABŞ Pakistanda sülhə hazırlaşırdı – indi nə dəyişdi?

Məlum olduğu kimi, Pakistan son həftələrdə ABŞ və İran arasında vasitəçi rolunu aktiv şəkildə oynayırdı. İslamabadda keçiriləcək görüşün ilkin mərhələdə anlaşma memorandumu ilə nəticələnəcəyi gözlənilirdi.

Lakin İranın danışıqlardan geri çəkilməsi bu prosesi faktiki olaraq dayandırıb. Bunun səbəbi yalnız texniki məsələlər deyil, daha çox etimad böhranıdır. İran hesab edir ki, danışıqlar aparıldığı halda belə, ABŞ paralel olaraq təzyiq siyasətini davam etdirir.

Bu vəziyyət Pakistanın vasitəçilik rolunu da zəiflədir. Çünki tərəflərdən biri prosesə inamını itirdikdə diplomatik platforma effektivliyini itirir.

ABŞ-ın “sülh əli” niyə qəbul edilmədi?

ABŞ tərəfi danışıqları sülhə aparan yol kimi təqdim etsə də, İran bu yanaşmanı fərqli qiymətləndirir. Tehran üçün əsas problem “təklif olunan sülhün şərtləri”dir.

İranın mövqeyi belədir:

* Sanksiyalar qalırsa, bu, sülh deyil

* Hərbi təzyiq davam edirsə, bu, dialoq deyil

* Regional münaqişələr nəzərə alınmırsa, razılaşma yarımçıqdır

Bu səbəbdən İran ABŞ-ın təklifini balanslı və qarşılıqlı maraqlara əsaslanan razılaşma kimi görmür.

İran əhalisi nə qədər davam gətirə bilər?

Münaqişənin ən ağır nəticələrindən biri mülki əhalinin üzərinə düşür. İran daxilində iqtisadi vəziyyət artıq uzun müddətdir ki, sanksiyaların təsiri altındadır. İndi isə hərbi risklər də bu vəziyyəti daha da ağırlaşdırır.

Əhalinin üzləşdiyi əsas problemlər:

* Qiymət artımı və inflyasiya

* İşsizlik və iqtisadi qeyri-sabitlik

* Enerji və ərzaq təminatında çətinliklər

* Psixoloji gərginlik və təhlükəsizlik qorxusu

Bu vəziyyət uzun müddət davam edərsə, sosial narazılığın artması qaçılmaz ola bilər.

Region və dünyaya müharibənin təsirləri

Hazırkı vəziyyət təkcə İran və ABŞ münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Bu qarşıdurma artıq qlobal təsirə malikdir:

* Neft və qaz qiymətlərində dalğalanma

* Qlobal inflyasiya riskinin artması

* Ticarət marşrutlarının təhlükə altına düşməsi

* Böyük güclər arasında geosiyasi rəqabətin güclənməsi

Xüsusilə Hörmüz boğazının bağlanması ehtimalı dünya iqtisadiyyatı üçün ən böyük risklərdən biri hesab olunur.

İranın ABŞ ilə danışıqlardan imtina etməsi və paralel olaraq regionda hərbi gərginliyin artması göstərir ki, vəziyyət hələ də sabitlikdən uzaqdır. Diplomatik imkanlar tam tükənməsə də, tərəflər arasında etimadın aşağı səviyyədə olması prosesi çətinləşdirir.

Hazırkı mərhələdə ən real ssenari – həm təzyiq, həm də danışıqların paralel davam etməsidir. Lakin bu balans hər an pozula və vəziyyət daha genişmiqyaslı qarşıdurmaya çevrilə bilər.