İnformasiya müharibəsi yeni bir hadisə deyil. Dünya çap, fotoqrafiya, kino və simsiz teleqrafın inkişafı sayəsində Birinci Dünya müharibəsi illərində belə təbliğatın və əks-təbliğatın gücünü yüksək qiymətləndirdi. Rəqiblərə və müttəfiqlərə informasiya təsirinin texnologiyaları İkinci Dünya müharibəsi və “Soyuq müharibə” illərində təkmilləşdi. Lakin internetin yayılması və sosial şəbəkələrin və ani messencerlərin yaranması ilə informasiya müharibəsi taktikasında mediada əsl inqilab baş verdi. Tanınmış siyasətçilərin və bütöv dövlətlərin aşağılanması, opponentlərin total qadağası, rəqəmsal nəzarət və iri korporasiyaların diktaturası günümüzün reallığına çevrilib. “Lenta.ru” Moskva Dövlət Universitetinin Beynəlxalq Problemlərin Tətbiqi və Təhlili kafedrasının professoru Andrey Bezrukovla informasiya kampaniyalarının ictimai əhval-ruhiyyəni necə dəyişdirdiyi, qlobal rəqəmsal məkanın niyə qaçılmaz transformasiyaya məruz qalması barədə danışıb. AYNA müsahibəni istinadla təqdim edir:
- Bu gün qlobal informasiya məkanında nələr baş verir?
- Bu gün biz “Apple”, “Amazon” və ya “Uber” kimi böyük Qərb korporasiyalarının rəqəmsal müstəmləkəçiliyinin müxtəlif formaları ilə qarşılaşırıq. İnfrastrukturun əsasını təşkil edən həm proqram təminatı, həm də texniki vasitələri özündə birləşdirən platforma həlləri bütün qlobal bazara nəzarət edə bilir. Özlərinə məxsus oxşar məhsulları olmayan ölkələr üçün bu fakt o qədər vacib olmasa da, digərləri üçün ciddi təhlükədir.
Əgər siz media məkanına və onun üzərində qurulduğu sistemlərə nəzarət etmirsinizsə, deməli, siz əslində müstəmləkəçi intellektual və informasiya asılılığındasınız. Bu bir faktdır
İdeya və fikir məkanını formalaşdıran siyasi vəziyyətə, insanların davranışlarına bu və ya digər şəkildə təsir edir və bu, çoxlarına aydın olur. İndi hər bir ölkə seçim edir: ya buna məhəl qoymur, ya mübarizə aparıb öz informasiya sistemlərini yaradır, ya da media məkanında “divarlar hörür”.
- Neçə ölkə rəqəmsal suverenliyə malik olmaqla öyünə bilər?
- Bütün dünya ölkələrini üç növə bölmək olar. Elə ölkələr var ki, onların rəqəmsal suverenliyini təmin etmək üçün nə gücü, nə də arzusu var. Bunlar siyasi mahiyyətinə görə suveren olmayan kiçik oyunçulardır, çünki onlar üçün suverenlik böyük rol oynamır - onlara əhəmiyyət vermirlər. Onlara qoşulmaq və kiməsə uyğunlaşmaq daha asandır.
Suverenliyə dəyər verən ölkələr, əsasən də ciddi dünya oyunçuları suveren kimi öz milli siyasətinin fərqindədirlər. Onların bəziləri həqiqətən də öz intellektual və informasiya məkanına tam nəzarət etmək imkanına malik deyillər. Amma onlar bunun fərqindədirlər və informasiya suverenliyini qorumaq üçün öz yollarını tapmağa çalışırlar - istər tərəfdaşlarla, istərsə də təkbaşına.
Elə aparıcı güclər də var ki, onlar suverenliyə malik olmaqla qlobal təsir uğrunda mübarizə apara bilirlər. Məsələn, Çin öz suverenliyini qorumaq və başqalarına yaymaq üçün məqsədyönlü şəkildə öz informasiya sistemini qurur.
- Rusiya hansı qrupa aiddir?
- Bəzən bizdə nəzarət və real suverenlik çatışmır, amma buna çalışırıq. Bu, texniki qabiliyyət, pul və texnologiya məsələsidir. Biz öz informasiya suverenliyimizi yaratmağa doğru gedirik.
- Rusiya niyə bu yola yalnız son illərdə qədəm qoyub?
- Sovet İttifaqının dağılmasından sonra uzun illər Rusiya müstəmləkəçi dövlət idi: onun formal suverenliyi, bütün mühüm beynəlxalq təşkilatlarda formal veto hüququ var idi, nüvə silahı var idi. Amma iqtisadiyyatın, mədəniyyətin əsas sahələrində, hətta bəzən xarici siyasətdə də biz faktiki olaraq tam suverenliyə malik deyildik. Söhbət həm də müəyyən vaxta qədər qlobal dünyanın bir hissəsi olan mədəni məkanımızdan gedir. Müəyyən bir məqamda bu, verilmişdi. Son illər Rusiya bundan uzaqlaşır - sadəcə ona görə ki, dünya çox dəyişir, Rusiya siyasəti də dəyişir.
Deyə bilərik ki, Ukraynada “xüsusi hərbi əməliyyat” başlanandan sonra müstəmləkəsizləşdirmə prosesi başlayıb. Qlobal gərginliyin indiki səviyyəsində qlobal rəqəmsal sistemlərin daxili və xarici siyasətə təsirinin nəticələrini görən ölkələrin suverenləşməsi prosesləri əhəmiyyətli dərəcədə sürətlənəcək. Bu dövlətlərin rəhbərliyi informasiya suverenliyinin dəyərini anlamağa başladı.
- Rusiyada texnoloji suverenliyi təmin etməyə hazır olan qlobal şirkətlər varmı?
- Əlbəttə ki... Bu, “Telegram” və “Yandex”dir. Dünyada rəqəmsal ekosistemlər və axtarış sistemləri çox deyil, onlardan cəmi üçü var, biri də bizimdir. Eyni şeyi maliyyə sistemləri haqqında da demək olar. Bizdə nə Qərbi Avropada, nə də ABŞ-da analoqu olmayan “Sberbank” var. Bu sistemlər sıfırdan qurulub, ona görə də özümüzü kiminsə tələbəsi kimi hiss etməyə ehtiyac yoxdur. Bizim getdikcə daha çox yeni, müasir və daha sürətli rəqəmsallaşmaq imkanımız var.
İndi öz texnoloji məkanını yaratmaq müstəvisində olan əsas məsələlər öz pullarının olması və konkret bazarlara yönəldilməsidir. Əvvəllər maliyyə sistemimiz daha çox asılı idi. İndi bizdə maliyyə suverenliyi var və onu düzgün həyata keçirə bilsək, o zaman pul məsələsi təbii olaraq aradan qalxacaq, çünki pul varsa, böyük layihələr də olacaq.
Digər sual isə Rusiyanın hansı bazara çıxacağıdır. Bizə tərəfdaşlar lazımdır. Əgər siz, məsələn, Türkiyə bazarının yarısını, İran bazarının üçdə birini, Hindistan bazarının onda birini, İndoneziya bazarının on beşdə birini tuta bilsəniz, Rusiya artıq öz böyük bazarını yerləşdirmək üçün kifayət qədər rəqəmsal sistemlər resursuna malik olacaq.
- Qlobal informasiya sistemlərinin yayılması və təsirinə məhdudiyyətlər varmı?
- Müəyyən bir nöqtəyə qədər məqbul olanın bəzi tabuları və sərhədləri var idi. Məsələn, heç kim ölkənin qızılını və ya digər aktivlərini müsadirə edə bilməz, çünki bu, bütün qlobal maliyyə sistemini sarsıda bilər.
Amma məlum oldu ki, nəinki sizə qarşı sanksiyalar tətbiq etmək, hətta heç bir səbəb olmadan əmlakınızı müsadirə etmək və bununla da sizin həyatınızı xeyli məhv etmək mümkündür. Əvvəllər “hüduddan kənar” olan bütün bu üsullar indi siyasi təsir və iqtisadi təzyiqi təşviq etmək üçün işlək alətlərə çevrildi. İnformasiya sistemlərinizə və texnoloji bazanıza nəzarət etməsəniz, sizə hər şey edilə bilər. İndi bunu hamı çox gözəl başa düşür.
- Yeni rəqəmsal reallıq insanlar və bütövlükdə cəmiyyət üçün hansı təhlükələri gətirir?
- Ayrılıq və radikallaşma. Gəlin ABŞ-a baxaq. Əgər ölkə şərti olaraq Donald Tramp və Cozef Bayden tərəfdarları arasında bölünübsə, o zaman yarısı sizi alqışlayır, digəri isə sizə nifrət edir. Sosial şəbəkələrdəki bu cür proseslər cəmiyyəti öz siyasi və digər kimlikləri ilə müəyyən qruplara bölür, çünki insanlar daha çox yalnız oxşar baxış bucağına malik olanlarla ünsiyyət qururlar. Mövcud siyasi texnologiyalar ilk növbədə müxtəlif qrupların müəyyən edilməsi və onların hər birinin rəyi üzərində işləyir.
Paralel olaraq, qruplar halında insanların bir-birinin fikirlərini gücləndirdiyi radikallaşma da baş verir ki, bu da müxalif qrupa qarşı nifrətə səbəb olur. Sağ ultra sağa, sol ultra sola çevrilir. Bu proses qrupları bir araya gətirir və şəbəkədə nifrət səviyyəsini artırır. Və növbəti addım ləğv etmək, nəzarət edilən media və sosial şəbəkələrdə arzuolunmaz insanların bloklanmasıdır.
- Ləğv etmək dövlət siyasətinə ciddi zərbədirmi?
- Siyasətçi həm də media məkanı üçün işləyir, ona görə də onun onlayn “ləğv edilməsi” ciddi zərbədir, çünki onun üçün nə qədər çox media məkanı varsa, o, öz nöqteyi-nəzərini daha çox insana bir o qədər effektiv çatdıra bilər.
Sosial şəbəkələr məkanı etiraz edən insanlardan təmizləməyə başlayanda, bir müddət sonra istifadəçilər onlardan istifadədən ümumi yorğunluq hiss edirlər. Hesab edirəm ki, sosial şəbəkələrin təsir zirvəsi artıq keçib. Məncə, zaman keçdikcə bir neçə kiçik və ixtisaslaşmış sosial şəbəkələr yaranacaq ki, onların da öz vəzifələri olacaq: məsələn, biri sadəcə əyləncə, digəri bizneslə məşğul olan insanlar üçün olacaq və s. Yəni, tezliklə “Facebook”un monopoliyası aradan qalxacaq və siyasətçilərin öz fəaliyyətləri üçün daha çox seçim imkanı olacaq.
Digər variant isə siyasətçilərin alternativ yollara əl atmasıdır. Bəlkə də gələcəkdə sosial şəbəkələrdə bir insanın olmaması normal hal kimi qəbul ediləcək. Hər bir texnologiyanın öz populyar və tənəzzül dövrü var. Sosial şəbəkələri də eyni aqibət gözləyir.
Siyasətçinin isə sosial şəbəkə seçimində əl sıxmaq, uşaqları öpmək kimi köhnə sınaqdan keçmiş üsullarla paralel olaraq daha çox seçim imkanı olacaq.
- Rusiya ilə Qərb arasında münasibətlər artıq informasiya müharibəsi mərhələsinə qədəm qoyubmu?
- Şübhəsiz ki. Üstəlik, biz informasiya müharibəsinin hər üç komponentini müşahidə edirik. Birincisi kibermüharibədir: kiberhücumlar informasiya sistemlərinin sabitliyini pozmaq və onları sistemə girişdən məhrum etməkdir. İkincisi, mediada və sosial şəbəkələrdə kiminsə məzmununu qadağan etmək və əksinə, öz məzmununu kütləvi şəkildə təbliğ etmək informasiya müharibəsinin özüdür. Üçüncüsü, tarixi konsepsiyalarınızı və siyasi gündəminizi təbliğ etdiyiniz zaman ideoloji və ya ideyalar müharibəsidir.
Rusiyaya qarşı belə bir ideoloji müharibənin nəticəsi rusların bir millət kimi iblisləşdirilməsi oldu. Son on ildə Rusiya ilə müharibəyə əslində ehtiyacı olmayan sadə avropalılara rusların hamını kimyəvi silahla zəhərlədikləri, idmanda dopinqdən necə istifadə etdikləri izah edilir. Bizi çox pis tanıdırlar. Ukraynada “xüsusi hərbi əməliyyat” “pis ruslar" tezisinin daha bir təsdiqidir.
Nəhayət, dövlətlər getdikcə informasiya cəbhəsində bir-biri ilə mübarizə aparacaqlar. Bu işdə daha müvəffəqiyyətli olan ölkələr var, amma hələ başlamamış ölkələr də var - milli dövlətlərin yetişməmiş olması və mənalar yaratmaq üçün öz sivilizasiya anlayışlarının olmaması səbəbindən.
- Bu gün informasiya müharibələri şəraitində sosial şəbəkələrin imkanlarını nə dərəcədə obyektiv qiymətləndiririk. Onlar həqiqətən təhlükəlidirmi?
- Sosial şəbəkələr yarananda onları xeyirxahlıq məkanı, vicdanlı fikir mübadiləsi məkanı kimi təqdim edirdilər. Sosial media siyasəti məqsədəuyğun idi - onlar heç bir qadağa olmadan, lakin ekstremistlərə nəzarət etməklə, müəyyən məzmuna və ya müəyyən baxış bucağına görə heç kimə qadağa qoymaq niyyəti olmadan sivil mübadiləni müdafiə edirdilər. Yəni açıq şəkildə siyasi silaha çevrilməyəcəklərini söylədilər. Amma dəyişdilər. Sosial şəbəkələr indi siyasiləşdirilib. Bu, baş verməməyə kömək edə bilməzdi - sosial şəbəkələrdən öz xeyrinizə istifadə etmək həvəsi çox böyükdür və iştaha yeməklə gəlir, istəklərinizə neytral qala bilməzsiniz.
“Facebook” və digər sosial şəbəkələr hətta biznes nöqteyi-nəzərindən belə neytral ola bilməz və hamısı kiminsə maraqlarını təbliğ edir, hansısa tərəfin nöqteyi-nəzərini ifadə edir, öz siyasi ab-havasını formalaşdırır. Sosial şəbəkələr istifadəçilərin siyasi seçimlərinə vicdansız təsir alətinə çevrilir, onların köməyi ilə seçki kampaniyalarına təsir göstərə, iğtişaşlar və icazəsiz siyasi aksiyalar təşkil edə bilirlər.
Bunu təbii qəbul etmək lazımdır: hər bir şəbəkə ona nəzarət edənin xeyrinə işləyir. Bundan qurtulmağın yeganə yolu öz sosial şəbəkənizin olmasıdır ki, bu şəbəkədə nəyin pis və yaxşı məzmun olduğunu müəyyən edəcəksiniz. Burada neytrallıqdan danışmağa ehtiyac yoxdur, çünki o, belə mövcud deyil.
Təbii ki, nəzarətinizdə olan informasiya sistemləri sizin siyasi və ya ideoloji məqsədləriniz üçün işləyəcək. “Google”dakı insanlar öz gündəmlərini irəli sürürlər, çünki bunun düzgün və ədalətli olduğunu düşünürlər. Əlbəttə ki, obyektivlik baxımından bu, pisdir, lakin biz onun real yoxluğunu artıq başa düşdüyündən, yeganə işlək həll yolu sosial şəbəkələrinizdə öz məzmununuzu yaratmaqdır.
- Çin üsulu öz informasiya sistemi daxilində məzmunu məhdudlaşdırmaq baxımından nə dərəcədə əsaslı və effektivdir?
- İstənilən cəmiyyət sisteminin bu cəmiyyətin qanunlarına tabe olan öz qaydaları və tabuları var. Sosial şəbəkələr və onların məzmunu eyni qanunlara tabedir. Əgər məzmun onlara uyğun gəlmirsə, təbii ki, qadağan edilməlidir və bu, siyasi qərar olacaq. Təsəvvür edin ki, bu edilməsə, cəmiyyətinizdə nə baş verəcək.
- Yəni dünya rəqəmsal sahəyə dövlətin daha böyük təsirinə doğru irəliləyirik?
- 1990-2000-ci illərin qovşağında, qloballaşma mövzusunun populyarlığının zirvəsində bir çoxları qlobal korporasiyaların hökmranlığından, onların təsirindən və gücündən danışırdılar. Onlar dövlətlərin gələcəkdə dağılmasından, korporasiyaların dünyanı idarə edəcəyindən və dövlətlərin ikinci dərəcəli olmasa da, əlbəttə ki, əsas rol oynamayacağından danışırdılar. Hər şey əksinə oldu.
Dünya cəmiyyətin və iqtisadiyyatın yenidən qurulması ilə qüvvələrin yenidən bölüşdürülməsi, yeni texnoloji tsikl dövrünə qədəm qoyur. Eyni proseslər mediaya və ideya məkanına təsir edəcək. Və dünyanı bu xaosdan saxlaya biləcək yeganə qüvvə dövlət olacaq.
Məsələn, koronavirus pandemiyası zamanı dövlətlər praktiki olaraq iqtisadiyyatı manual idarəetməyə keçirdilər və hər gün qeyri-standart qərarlar qəbul etdilər. Belə böhran anlarında qeyri-dövlət sistemlərinin hamısı ikinci dərəcəli olur və ya səmərəsizliyə görə tamamilə məhv olur.
- Bu yeni dünya necə görünəcək?
- Dünya texno-iqtisadi bloklara bölünəcək. Bu cür blokların atributları dünya bazarının idarə olunan əhəmiyyətli hissəsi, öz valyuta sahəsi, unikal inkişaf modeli, həmçinin əsas sahələrdə başqalarından müstəqil olmağa imkan verən resurslar, texnologiyalar və elmi səriştələr toplusudur. Üstəlik, belə bir blokda bir neçə dövlət, o cümlədən iri dövlətlər ola bilər. Hər blokun öz modeli olacaq, ona görə də onlar bir-biri ilə rəqabət aparacaqlar.
Nəhayət, bu modellərdən biri ən təsirli olduğunu sübut edəcək və sahəni tutacaq. Qalanları məhz onun əsasında qloballaşmanın yeni mərhələsinə daxil olacaq.
Müasir dövlətlər kritik kütlə problemi ilə üzləşirlər: onlar təkbaşına belə texno-iqtisadi blok yarada bilməzlər. Fərdi olaraq onların ya resursları, ya texnologiyaları yoxdur, ya da öz güclü valyutaları yoxdur. Və onların hamısı ayrıca rəqabətli blok yaratmaq üçün kiminlə birləşmək barədə qərar verməyə məcburdurlar.
Bəzi yeni məkan tikiləcək və blokların hər birinin qəbul edilmiş modeldən asılı olaraq öz oyun qaydaları olacaq. Məsələn, Çin və Amerika modellərini götürək. Həm siyasi, həm də ən əsası texnoloji baxımdan çox fərqlidirlər. Onların arasındakı fərq suveren dövlətin mövcudluğu üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən texnoloji platformalar boyunca uzanır: kritik informasiya infrastrukturu, müdafiə, media məkanı və s.
Onları indi müqayisə edə bilərsiniz. Bir tərəfdən “Huawei”, digər tərəfdən “Cicso”, yaxud “Facebook” və “WeChat”, “Amazon” və “Alibaba” və s. Heç kim digərini öz məkanına buraxmaz, çünki bu platformalar onurğa sütunudur.
Rusiya da öz texnoloji və iqtisadi məkanını yaratmalı və müttəfiqləri ilə birlikdə oxşar platformalar qurmalı olacaq. Burada alternativ yoxdur, çünki biz başqasının informasiya platformasını götürə bilməyəcəyik və eyni zamanda, müstəqilliyi və suverenliyi qoruya bilməyəcəyik. Tamamilə mümkündür ki, Rusiya Hindistanla belə bir klaster yarada bilsin. Əgər Ukrayna böhranından sonra münasibətlər düzəlsə, bəlkə də Qərbi Avropa ilə birləşə bilərik. Digər variantlar da mümkündür. Çox güman ki, sivilizasiya əsasında texno-iqtisadi klasterlərin formalaşması başlayacaq.
- Sizcə, dünyada nə qədər belə texno-iqtisadi bloklar yaradılacaq?
- İndi sivilizasiya əsasları olduğu kimi gələcəkdə də təxminən eyni sayda texno-iqtisadi bloklar olacaqdır. Və hər bir belə sivilizasiya öz ideoloji bazasına uyğun olaraq blok yaradacaq. Axı, tək texnologiyalar kifayət deyil - bir az məna vermək və onların modelinin niyə daha yaxşı olduğunu izah etmək lazımdır.
- Bəs gələcəkdə internetin suveren seqmentləri arasında kommunikasiya kanalları olacaqmı?
- Qlobal İnternetə bütün dünyanın ehtiyacı var. Ona görə də təbii ki, belə kanallar olacaq.
- Şimali Koreya kimi qlobal interneti tamamilə bağlamaq mümkündürmü?
- Bu mənada, hətta Şimali Koreya da bağlamadı, əksinə, çoxlu qapılar və qapıçılar qoydu. Onların internetə çıxışı var, sadəcə olaraq çox ciddi nəzarətdədir. Məsələnin texniki hissəsindən danışırıqsa, o zaman, məsələn, Sovet İttifaqında gizli tədqiqat və ya kompleks istehsalla məşğul olan qapalı şəhərlər var idi. Və təbii ki, sızmaların qarşısını almaq üçün xüsusi keçid olmadan ora daxil olmaq mümkün deyildi.
Ola bilsin ki, gələcəkdə media və informasiya məkanında belə qapalı zonalar yaransın ki, orada total nəzarət və məhdudiyyətlər tətbiq olunacaq.
- Bu rəqəmsal diktaturaya gətirib çıxarmır ki?
- Rəqəmsal diktatura deyəndə ilk növbədə Çin sistemini düşünürlər - ətrafında informasiya divarı və küçələrdə gəzəndə tam nəzarət var.
- Bəs ona uyğun olmayan fikirlərin qadağan olunduğu, insanın özünü sərbəst ifadə edə bilmədiyi sosial şəbəkəni götürsək, bu diktaturadır, ya yox?
- Bir çox nüfuzlu və hörmətli korporasiyalarda işçilər üzərində tam nəzarət var: onların sosial şəbəkələrdə yazdıqlarına, iş saatlarından necə istifadə etmələrinə nəzarət edilir. Bu diktaturadır? Yəqin ki, bəli. Ən pisi isə odur ki, insan özü belə bir iş üçün müqavilə bağlayır və əslində öz istəyi ilə onun quluna çevrilir. Bu köləlik isə insanın sadəcə olaraq siyasi sistemini bəyənmədiyi bir dövlətdə yaşamasından qat-qat dərindir.
Tərcümə AYNA-ya məxsusdur
