2026-cı ilin aprel ayında dünya ABŞ və İran arasında kövrək atəşkəsin əvvəlki il münaqişənin gərginləşməsindən sonra yaranmasını maraqla izlədi. Pakistanın vasitəçiliyi ilə İslamabadda keçirilən danışıqların birinci mərhələsi 11-12 aprel tarixlərində baş tutdu və 21 saatdan çox davam etdi, lakin irəliləyiş əldə olunmadı. 20-22 aprel tarixlərində eyni şəhərdə keçirilməsi planlaşdırılan ikinci mərhələ baş tutmadı. İran rəsmi olaraq Vaşinqtonu "həddindən artıq tələblər"də və atəşkəsi pozmaqda günahlandıraraq geri çəkildi. ABŞ da öz növbəsində Tehranın nüvə ambisiyalarından imtina etməyə hazır olmadığını bəyan etdi. Nə səhv oldu? Gəlin daha yaxından nəzər salaq.

2025-2026-cı illər danışıqları İranın nüvə proqramı ilə bağlı uzun müddətdir davam edən qarşıdurmanın davamıdır. 2015-ci ildə İranın sanksiyaların aradan qaldırılması müqabilində uranın zənginləşdirilməsini məhdudlaşdıracağı Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı imzalandı. Donald Tramp 2018-ci ildə "maksimum təzyiqi" bərpa edərək sazişdən çıxdı. İran daha sonra uranı zənginləşdirməsini tədricən artırdı: 2025-ci ilə qədər təxminən 400 kq 60 faiz zənginləşdirilmiş uran toplamışdı.

2025-ci ilin iyun ayında gərginlik açıq münaqişəyə çevrildi: İsrail İranın nüvə obyektlərinə (Natanz, Fordo və İsfahan), hərbi rəhbərliyə və elm adamlarına qarşı zərbələr endirdi. ABŞ əməliyyatı dəstəklədi və həmçinin zərbələrə qoşuldu. Beləliklə, Omandakı danışıqlar dayandırıldı. 2026-cı ilin əvvəllərində İrandakı daxili etirazlar və ABŞ-ın hərbi təzyiqi fonunda dialoq yenidən başladı. Əvvəlcə dolayı yolla Oman vasitəsilə, sonra isə birbaşa əlaqə elementləri ilə.

2026-cı ilin aprelində İslamabadda keçirilən ilk raund kövrək iki həftəlik atəşkəsin möhkəmləndirilməsi cəhdi idi. Lakin ikinci raundun uğursuzluğuna səbəb olan fundamental ziddiyyətləri üzə çıxardı.

Nüvə məsələsi təməl daşı olaraq qalır. ABŞ (Tramp administrasiyası dövründə) İranın heç vaxt nüvə silahı əldə etməyəcəyinə dair "çuqun zəmanətlər" tələb edir. Bura daxildir: Uranın zənginləşdirilməsinin tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə dayandırılması, yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uranın mövcud ehtiyatının (təxminən 400 kq) köçürülməsi və ya məhv edilməsi, MAQATE-nin obyektlərə daimi və maneəsiz girişi, hər hansı "sürətli irəliləyiş" imkanlarından imtina.

İran öz növbəsində Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinin (NPT) tərəfi olaraq "nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə hüququ"nda israr edir. Tehran yalnız nüvə proqramını və sanksiyaların aradan qaldırılmasını müzakirə etməyə hazırdır, zənginləşdirmədə müvəqqəti fasilə (3-5 il) və ehtiyatlarının qismən azaldılmasını təklif edir. Lakin zənginləşdirmədən tamamilə imtinanı qəti şəkildə rədd edir. İranlılar Amerika tələblərini "qeyri-real" və "həddindən artıq" adlandıraraq, proqramlarının tamamilə dinc olduğunu vurğulayırlar.

Birinci turdan sonra ABŞ-ın vitse-prezidenti Ceyms Devid Vens açıq şəkildə bildirdi: "İran nüvə ambisiyalarından imtina etməyə hazır deyil". Prezident Tramp açıqlamalarında vurğuladı: "İran nüvə silahı əldə etməyəcək - bu, çox sadədir". İran tərəfi isə bildirdi: "ABŞ ultimatumlar irəli sürərkən biz boş danışıqlara vaxt itirməyəcəyik".

ABŞ danışıqları "hərtərəfli" etməyə çalışır, o cümlədən İranın ballistik raketlərini məhdudlaşdırmaq və "müqavimət oxu"na (Hizbullah, Husilər, HƏMAS və digər qruplar) dəstəyi azaltmaq. Vaşinqton üçün bu, regional təhlükəsizlik məsələsidir - İran Yaxın Şərqdə qeyri-sabitlik yaradır.

İran nüvə danışıqlarında bu məsələləri müzakirə etməkdən belə imtina edir. Tehran üçün ballistik raketlər 2025-ci ildə ənənəvi silahlı qüvvələrinin vəziyyətinin pisləşməsindən sonra əsas çəkindirici elementdir. Müttəfiqlərini dəstəkləmək ideologiya və rejimin yaşaması məsələsidir. İranlılar israr edirlər: "Yalnız nüvə proqramı və sanksiyalar". Gündəmi genişləndirmək üçün edilən hər hansı bir cəhd onların suverenliyini alçaltmaq cəhdi kimi qəbul edilir.

İkinci mərhələnin iflasının ən əsas səbəblərindən biri də ABŞ-ın Hörmüz boğazındakı hərəkətləridir. Vaşinqton İran limanlarının dəniz blokadasını elan etdi və məhdudiyyətləri aşmağa çalışan bir İran gəmisini ələ keçirdi. İran bunu atəşkəsin birbaşa pozulması və "təcavüz aktı" kimi qiymətləndirdi. Tehranın dövlət mediası blokada davam etdiyi və ABŞ "həddindən artıq tələblərindən" əl çəkmədiyi müddətcə danışıqların mümkün olmadığını bəyan etdi.

Tramp isə əksinə, blokadadan təzyiq vasitəsi kimi istifadə etdi: "Atəşkəs qeyri-müəyyən vaxtadək deyil". Bu, inamsızlıq atmosferi yaratdı və İran rəhbərliyinin nəzərində ikinci raundu mənasız etdi. İran Xarici İşlər Nazirliyi Vaşinqtonu "mövqeyində tez-tez dəyişikliklər etməkdə" və ciddi dialoq əvəzinə "günahı boynuna almaqda" günahlandırdı.

Danışıqlar onilliklər ərzində formalaşmış dərin inamsızlıq atmosferində baş tutdu.

Amerika tərəfində: Tramp və komandasının səbirsizliyi. Stiv Uitkoff və Cared Kuşner də daxil olmaqla danışıqlar aparanlar bəzən nüvə məsələsində qeyri-kafi texniki hazırlıqda ittiham olunurdular. ABŞ 2025-ci il zərbələrindən sonra İranın zəiflədiyini düşünürdü və tez güzəştlər gözləyirdi.

İran tərəfi ənənəvi olaraq yavaş və ehtiyatlı yanaşmasını nümayiş etdirdi. Tehran tələsməkdən çəkinir və Amerika təkliflərini "zəiflərə şərtlər diktə etmək" cəhdi kimi görür. Nüvə obyektlərinə zərbələrdən sonra iranlılar MAQATE ilə əməkdaşlığı dayandırdılar və bu da etimadı daha da çətinləşdirdi.

Birinci raund göstərdi ki, tərəflər təkcə mahiyyətcə deyil, həm də üslub baxımından bir-birindən çox uzaqdırlar.

İranlılar "ilk görüşdə irəliləyiş gözləmədiklərini", amerikalılar isə İranın "qırmızı xətləri tanımaq istəmədiyini" bildiriblər.

İranda danışıqlar daxili etirazlar və mühafizəkar rəhbərliyin sərt mövqeyi ilə çətinləşir. Hər hansı bir güzəşt zəiflik kimi qəbul edilə bilər. ABŞ-da Tramp İsrail və sərt xətt tələb edən “respublikaçı şahinlər”in təzyiqi ilə üzləşir.

Vasitəçi olaraq Pakistan ehtirasları soyutmağa və atəşkəsi uzatmağa çalışdı, lakin nəticəsiz qaldı. Əvvəllər uğurla vasitəçilik edən Oman arxa plana keçdi.

İranın ikinci raundda iştirak etməkdən imtina etməsi Trampı "çox səyahət və iş" səbəbi ilə elçilərinin Pakistana səfərini ləğv etməyə vadar etdi. Lakin o İrandan "daha yaxşı ola biləcək" yeni bir təklif aldığını qeyd etdi. Atəşkəs bir neçə gün uzadıldı, lakin daha da gərginləşmə riski yüksək olaraq qalır.

İkinci raundun uğursuzluğu İran-Amerika münasibətlərində klassik bir problemi ortaya qoyur: qarşılıqlı etimadın olmaması, uyğunsuz qırmızı xətlər və hər iki tərəfin hərbi təzyiqdən təsir vasitəsi kimi istifadə etmək meyli. İran sanksiyalar və blokada qarşısında tam təslim olmağa hazır deyil və ABŞ Tehranın bir neçə ildən sonra proqramını bərpa etməsinə imkan verəcək "müvəqqəti" həlləri qəbul etmək istəmir.

Nəticədə, diplomatiya bir sıra amillərin kombinasiyası səbəbindən çıxılmaz vəziyyətə düşüb: nüvə mübahisəsi, regional ambisiyalar, hərbi əməliyyatlar (blokada) və taktiki fikir ayrılıqları. Hər iki tərəfdən ciddi kompromislər olmadan, hazırda ehtimal olunmayan danışıqların yeni mərhələsi əvvəlkilərin taleyini təkrarlamaq riski daşıyır. Sülh hələ də uzaqdadır: atəşkəs kövrəkdir və əsas enerji mərkəzi olan Hörmüz boğazı yüksək risk zonası olaraq qalır.

Vəziyyət dəyişərsə (yeni vasitəçilər vasitəsilə, İranda daxili dəyişikliklər və ya Trampın mövqeyində dəyişiklik), dialoq bərpa oluna bilər. Lakin hələlik ikinci mərhələnin uğursuzluğunun səbəbləri aydındır: məqsədlərin fundamental uyğunsuzluğu və tərəflərin təzyiq altında real güzəştlərə getmək istəməməsi.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov

Mənbə: Zerkalo.az

Tərcümə AYNA.AZ-a məxsusdur.