Sabitlik bitdi – sadəcə, bizim gözlədiyimiz anda deyil.

Uzun illər ərzində Azərbaycanda sabitlik labüd hal kimi qəbul olunurdu. Sanki divarda rozetkada olan elektrik kimi: onun haradan gəldiyini düşünmürük – sadəcə onun olacağına ümid edirik. Ən əsası, fasiləsiz olsun.

İnsan buna tez alışır. Sadə gözlənti formalaşır: nəsə səhv getsə – vəziyyəti düzəldəcəklər. Çətinlik artsa – kömək edəcəklər. Adətən bunu kimin edəcəyi və nəyin hesabına başa gələcəyi sual olunmur. Açığı, çox da maraqlı gəlmir.

Zamanla bu mövzu müzakirədən çıxır və norma kimi qəbul edilir. Sistem sanki “qayğıkeş valideynə” bənzəyir – bəzən sərt, amma həmişə etibarlı. Lazım olanda səni qoruyar, lazım olanda istiqamət verər. Bəzən isə problemi sənin yerinə həll edər. Rahatdır? Özü də necə!

O qədər rahatdır ki, yetkin insan tədricən səliqəli formada “alan şəxsə”ə çevrilir. Zəif olduğu üçün yox – vərdiş etdiyi üçün.

Amma hər vərdişin bir yararlılıq müddəti var. O, yalnız onu dəstəkləyən şərtlər mövcud olduğu müddətdə işləyir.

Sonra isə bitir. Sürətlə və xəbərdarlıq etmədən.

Və məhz burada ən xoşagəlməz mərhələ başlayır. Məlum olur ki, sabitlik daimi hüquq deyil. Bu, istənilən anda bitə bilən bir haldır.

Məsələ “neft tükənir” deməkdə deyil. Bu, həddindən artıq sadə izahdır. Əsas məsələ ondadır ki, neft artıq heç nəyi təmin etmir. Son aylara baxmaq kifayətdir: İran ətrafında gərginliyin artması, qarşılıqlı zərbələr və münaqişənin genişlənmə riski, bu xəbərlər fonunda neft qiymətlərinin kəskin dəyişməsi, bazarların istənilən geosiyasi siqnala əsəbi reaksiyası. Bütün bunlar bir şeyi xatırladır: resurslara əsaslanan sabitlik həmişə bizim nəzarət etmədiyimiz amillərdən asılıdır.

Sadə dillə desək: sanki təməl var, amma o təməl bizə aid deyil.

Məhz bu məqamda əvvəllər diqqət etmədiyimiz reallıq üzə çıxır. Biz sadə modelə öyrəşmişik: dövlət vəziyyəti nəzarətdə saxlayır – biz isə əlavə suallar vermədən yaşayırıq.

İndi bu model artıq işləmir.

Dövlət qaydaları müəyyən edir. Ondan sonrası isə xeyli dərəcədə bizdən asılıdır.

Bu, çox da rahat səslənmir. Rahatlıq dövrü bitdi. İndi isə “yetkinlik həyatı” başlayır.

Biz uzun müddət rahat həyatı dayanıqlı həyatla səhv salmışıq. Və bu səhvin bədəli ödənməlidir. Buna hazırıq? Yox cavabı, hə cavabından daha inandırıcı səslənir.

Çünki cəmiyyət “qayğıkeş valideyn” modelinə öyrəşib. Risk hələ də təhlükə, sabitlik isə “yuxarıdan” gələn yardım kimi qəbul olunur. Əlavə suallar verilməməsi arzuediləndir.

“Əvvəlki kimi” sabitlik
Neft iqtisadiyyatında hər şey sadə görünürdü. Qiymətlər qalxırdı – büdcə dözürdü. Qiymətlər düşürdü – dövlət zərbəni yumşaldırdı.

Sadə məntiq işləyirdi: nəsə olsa – kömək edəcəklər. Kim edəcək, hansı həcmdə və kimin hesabına – ikinci dərəcəli məsələ idi. Əsas odur ki, qərarlar haradasa “yuxarıda” qəbul olunurdu.

Bu yanaşma həyata xüsusi münasibət formalaşdırdı. Rəqabət – risk deməkdir. Risk – pis şeydir. “İslahat” sözünü isə çoxları tərcümə kitabına baxmadan belə “indi daha pis olacaq” kimi başa düşürdü. Ya sabitlik, ya da inkişaf kimi rahat dilemma da buradan yaranırdı.

Problem ondadır ki, bu dilemma yanlışdır. Amma çox rahatdır. Buna görə də, ona inanmaq asandır.

Durğunluq niyə dəyişiklikdən daha az qorxudur

İnkişafı çox vaxt “tarazlığı pozmaqda” günahlandırırlar.
Amma əslində buna hərəkət yox, məhz durğunluq səbəb olur.

Uzun müddət dəyişməyən iqtisadiyyat qaçılmaz olaraq yeni reallıqla üzləşir. Sadəcə, bu, daha gec baş verir. Və adətən daha ağrılı şəkildə olur.

Amma burada qorxu təkcə iqtisadi baxımdan deyil. Bu, psixoloji qorxudur.

İnsanlar bazardan qorxmurlar. Hətta rəqabətdən də qorxmurlar. Onlar daha çox artıq kimdənsə “hesab sormaq” mümkün olmayacağı vəziyyətdən qorxurlar. Uğursuzluğun səbəbini izah edəcəkləri kimsə olmayacaq. Özlərindən başqa günahlandıra biləcəkləri heç kim qalmayacaq.

Və məhz bu, həqiqətən xoşagəlməz vəziyyətdir.

Hər şeyi izah edən kiçik nümunə

Bakıda kiçik sahibkar məişət texnikası mağazası işlədir.

Bir neçə il ərzində hər şey sabit idi: stabil tələbat, anlaşılan icarə, tanış təchizatçılar. Böyük sıçrayışlar baş vermirdi – amma sürprizlər də yox idi. O, özünü riskli deyil, daha çox ehtiyatlı biznesmen hesab edirdi.

Sonra məzənnə dalğalanmağa başladı. Alış qiymətləri demək olar, 20% artdı. O, “gözləməyi” seçdi və qiymətləri dərhal qaldırmadı – müştəriləri itirməkdən qorxdu. Və bu, onun əsas səhvi oldu. Bir ay sonra marja yoxa çıxdı. Alıcılar daha ehtiyatlı davranmağa başladı. O, dövriyyəni saxlamaq ümidi ilə malları endirimlə satmağa başladı. İki həftə ərzində anbar boşalanda anladı ki, yeni mal almağa imkanı yoxdur. Az sonra biznesini bağladı.

Bu, onun işləməyi bacarmadığı üçün baş vermədi. Sadəcə artıq nəyə güvənə biləcəyini bilmədiyi üçün baş verdi.

Əsas dəyişiklik də məhz budur. Problem onda deyil ki, vəziyyət pisləşib. Problem ondadır ki, artıq heç nəyi dəqiq hesablamaq olmur.

Yeni məntiq

Post-neft iqtisadiyyatı xaos deyil. Sadəcə qaydalar dəyişib.

Dövlət tədricən əsas “nemət paylayıcı” rolundan uzaqlaşır.
Vətəndaş isə sadəcə “alan şəxs” olmur. Rifah resurslardan getdikcə daha az, bacarıqlardan, təşəbbüsdən və verilən qərarlardan daha çox asılı olur. Məhz bu, ən böyük müqavimət yaradır.

Çünki imkanlarla birlikdə məsuliyyət də başlayır.
O isə hamının xoşuna gəlmir.

Daha az zəmanət – daha çox reallıq

Sadələşdirsək, bütün bunlar böyümə prosesinə bənzəyir. Nə qədər ki, “valideyn” var, müstəqillik xoş görünür, amma vacib deyil.

Yetkinlik həyatı dəstək yoxa çıxanda yox, qərarlara görə məsuliyyəti özün daşımağa başladığın anda başlayır.

Və bu mərhələ demək olar ki, həmişə narahatlıqla müşayiət olunur. Bəzən hər şeyi geri qaytarmaq istəyi ilə də.

Sadə nümunə.
Eyni diplomu olan iki insan. Biri “illərlə davam edəcək” stabil iş axtarır. Digəri isə biznesə və ya yeni peşəyə yiyələnməyə cəhd edir. Köhnə modeldə birinci qazanırdı. Yeni reallıqda isə getdikcə daha çox ikinci qalib gəlir.

Bu qəddarlıq deyil. Bu, yeni reallıqdır.

Zal və səhnə
Biz uzun müddət “tamaşaçı zalında” yaşamışıq.
Səhnədə – dövlət, büdcələr, strategiyalar, böhranlar. Zal isə – müzakirələr, gözləntilər, narazılıq və “yaxşı vaxtların” nostaljisi.

Tamaşaçı üçün rahatdır. Dəstəkləmək olar. Tənqid etmək olar. Etiraz etmək olar. Və bütün bunları edərkən heç bir qərar qəbul etməmək də mümkündür.

Zalda ən yaxşı yer – hər şeyi gördüyün, amma sənin özünün görünmədiyin yerdir.

Amma bir problem var.
Tamaşa bitir. İşıqlar yanır. Və tamaşaçılara səhnəyə çıxmaq təklif olunur. Məhz bu anda “sabitliyi geri qaytarmaq” istəyi güclənir.
Ona görə yox ki, əvvəlki sistem daha effektiv idi.
Ona görə ki, o, məsuliyyətdən azad edirdi.

Sabitlik qeyri-sabit görünəndə
Türkiyəyə baxın.

Bu, dərsliklər prizmasından narahatedici mənzərədir: yüksək inflyasiya, zəif valyuta, iqtisadi siyasət ətrafında daimi mübahisələr.

Amma burada paradoks var.
Bu, elə bir ölkədir ki, inflyasiya iqtisadçıları qorxudur – lakin sahibkarları dayandırmır. İxrac artır. Biznes yeni imkanlar axtarır.

Şirkətlər uyğunlaşmağa məcburdur və bunu çox sürətlə edirlər. Bu, ideal model deyil. Və təqlid olunacaq resept də deyil. Amma bu, vacib siqnaldır. İqtisadiyyat qeyri-sabit ola bilər – eyni zamanda canlı qala bilər.

Və əksinə: sabit görünə, amma tədricən inkişaf qabiliyyətini itirə bilər. Bu zaman əsas sual dəyişir.
Artıq “stabilliyi kim təmin edəcək?” deyil,
“Onu heç kim təmin etməyəndə sən nə edəcəksən?” sualı durur.

Praktikada nə dəyişir
Ən sadə dillə: artıq heç kim “belə olmalıdır” deyə səni sığortalamır.

Nə biznesdə. Nə karyerada. Nə də şəxsi qərarlarda.

Dövlətin rolu – oyunun qaydalarını müəyyənləşdirməkdir: aydın, şəffaf və hamı üçün eyni. İnsanın rolu isə hərəkət etməkdir. Öyrənmək. Risk etmək. Səhv etmək. Yenidən cəhd etmək. Bu, əvvəlkindən daha narahat səslənir. Amma daha dürüstdür.

Nəticə əvəzinə
Əvvəlki “yazılmamış müqavilə” artıq işləmir – özümüzü görməməzliyə vurmağa çalışsaq belə.

Əvvəllər hər şey daha sadə idi: dövlət sabitlik təmin edirdi, cəmiyyət isə qaydaları qəbul edirdi.

İndi bu kifayət etmir. Dövlət şərait yaradır. Amma nəticə getdikcə daha çox bizdən asılı olur. Bu model əvvəlkindən daha az rahatdır. Amma daha realdır.

“Necə olsa düzələr” deyə düşünməkdə davam etmək olar. Bu, bir vaxtlar həqiqətən işləyirdi. İndi isə yox. İndi hər şey daha sadədir. Və daha sərtdir.

Qərarlar – bizimdir. Səhvlər də – bizimdir.

Və bəlkə də bu, dəyişikliyin ən dəqiq göstəricisidir: uzun müddətdən sonra məsuliyyəti üzərinə atacağımız heç kim yoxdur.

Müəllif: Fuad Rəsulov - pressklub.az