Son illər vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı adı altında milyonlarla dövlət vəsaiti xərclənir. Bu vəsaitlərin əsas operatorlarından biri də publik hüquqi şəxs kimi fəaliyyət göstərən Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyidir. Qurumun üzərinə düşən əsas öhdəlik isə sadə və aydındır: qanunçuluq, şəffaflıq və cəmiyyət qarşısında hesabatlılıq. Lakin mövcud faktlar göstərir ki, kağız üzərində yazılan prinsiplərlə real fəaliyyət arasında ciddi uçurum var.

Əvvəlki araşdırmalarımızda Agentliyin qrant siyasətində şəffaflıq problemlərinə toxunmuşduq. Qrantların bölüşdürülməsində rəfiqəlik, tanışlıq və yaxınlıq faktorlarının rol oynadığına dair ciddi faktlar təqdim etmişdik. Tenderlərin hansı şirkətlərə və hansı şərtlərlə verilməsi məsələsi də ictimaiyyət üçün açıq deyil. Lakin bu dəfə diqqətimizi daha az müzakirə olunan, amma kifayət qədər böyük maliyyə tutumuna malik olan bir istiqamətə – səfər qrantı müsabiqəsinə yönəltdik.

Araşdırmalarımızla məlum olur ki, bu günə qədər Agentlik hər hansı il üzrə kimlərə və hansı məbləğdə səfər qrantı verildiyini sistemli şəkildə açıqlamayıb. Məsələni dəqiqləşdirmək üçün qurumun rəsmi saytına baxdıq və ortaya çıxan mənzərə sadəcə təəccüb doğurmadı, həm də narahatlıq yaratdı: nəinki səfər qrantları, ümumiyyətlə Agentliyin fəaliyyətinə dair hesabatlar bölməsi faktiki olaraq boşdur. Dövlət vəsaitini idarə edən bir publik hüquqi şəxsin hesabat bölməsinin boş olması təsadüf sayıla bilməz. Bu, ya məsuliyyətsizlikdir, ya da şüurlu gizlətmə.

Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi qaydalara əsasən, səfər qrantı müsabiqəsi QHT-lərin Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda milli maraqların müdafiəsi, xarici siyasət prioritetlərinin və təşəbbüslərinin dəstəklənməsi, beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi məqsədilə həyata keçirdikləri layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün təşkil olunur. Yəni söhbət sıradan turistik səfərlərdən yox, dövlətin strateji maraqlarına xidmət edən fəaliyyətlərdən gedir. Bu halda daha yüksək hesabatlılıq standartı tətbiq olunmalıdır. Amma real vəziyyət bunun tam əksini göstərir.

Bu günə qədər cəmi bir neçə səfər barədə ümumi məlumat istisna olmaqla, digər səfər qrantları barədə ictimaiyyətə açıq, detallı informasiya tapmaq mümkün deyil. İllər üzrə siyahı yoxdur, məbləğlər göstərilmir, səfərlərin konkret nəticələri açıqlanmır. Hansı beynəlxalq platformada nə deyilib? Hansı təşəbbüs irəli sürülüb? Hansı sənəd qəbul olunub? Azərbaycanın maraqları hansı formada müdafiə edilib? Bu sualların heç birinə rəsmi və sistemli cavab verilmir.

İddialara görə, Nazirlər Kabinetinin müəyyən etdiyi istiqamətlərdən kənara çıxmaların çoxluğu səbəbindən Agentlik səfər qrantları barədə məlumatları geniş şəkildə açıqlaya bilmir. Çünki açıqlama olacağı təqdirdə ictimaiyyət bəzi faktlarla əyani tanış ola bilər. Əgər doğrudan da istiqamətdən kənaraçıxmalar varsa, bu artıq inzibati səhlənkarlıq yox, normativ aktların pozulmasıdır. Daha təhlükəlisi isə budur ki, bu pozuntulara görə hər hansı məsuliyyət mexanizmi işləmir.

Bu istiqamətdə Yenixeber.org-a ötürülən məlumatlar isə daha qalmaqallıdır. Bildirilir ki, bəzi hallarda qrant layihələri dəstəklənməyən şəxslərin “könlünü almaq” üçün onlara səfər qrantı ayrılır. Əgər belə mexanizm mövcuddursa, bu, müsabiqə prinsipinin formal xarakter daşıdığını göstərir. O halda “milli maraqlar”, “xarici siyasət prioritetləri” kimi anlayışlar sadəcə vitrin rolunu oynayır, real qərarlar isə subyektiv münasibətlər əsasında verilir. Dövlət vəsaiti isə şəxsi balanslaşdırma alətinə çevrilir.

Cəmiyyətə ötürülən başqa bir mesaj isə budur ki, guya Agentlik yaradılana qədər QHT-lər beynəlxalq tədbirlərdə aktiv iştirak etmirdi və səfər qrantları məhz yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Halbuki Agentlikdən əvvəl fəaliyyət göstərmiş Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası dövründə də çoxsaylı QHT-lər əhəmiyyətli beynəlxalq tədbirlərdə iştirak üçün səfər qrantları almışdı. Bu məlumatlar arxivlərdə açıq şəkildə mövcuddur. Deməli, məsələ “ilk dəfə kimisə xaricə göndərmək” deyil. Məsələ bu prosesin nə dərəcədə ədalətli və şəffaf təşkil olunmasında, habelə nəticəliyindədir.

Ən narahatedici məqamlardan biri də bəzi səfər qrantlarının faktiki olaraq turistik xarakter daşıması ilə bağlı iddialardır. Əgər səfərin nəticə hesabatı ictimaiyyətə təqdim olunmursa, konkret fəaliyyət və əldə olunan nəticələr göstərilmirsə, onun dövlət maraqlarına xidmət etdiyini necə müəyyən etmək olar? Şəffaflıq seçmə xarakter daşıya bilməz. Bir neçə nümunəvi tədbiri qabardıb digərlərini gizlətmək hesabatlılıq deyil.

Burada problem təkcə səfər qrantları ilə məhdudlaşmır. Bu məsələ dövlət vəsaitinin idarə olunmasında ümumi yanaşmanın göstəricisidir. Əgər hesabat bölməsi boşdursa, müsabiqə nəticələri detallı açıqlanmırsa, məbləğlər və meyarlar gizli saxlanılırsa, bu artıq sistemli qeyri-şəffaflıq deməkdir. İctimai etimad isə məhz belə məqamlarda sarsılır.

Səfər qrantı müsabiqəsi ilə bağlı illər üzrə tam siyahının, ayrılmış məbləğlərin, səfərin məqsəd və nəticələrinin açıqlanmaması ciddi suallar yaradır. Əgər hər şey qaydasındadırsa, bu məlumatları açıqlamaq niyə problemə çevrilir? Əgər qaydalar işləyirsə, niyə onların tətbiqi real sənədlərlə sübut olunmur? Əgər milli maraqlar müdafiə olunursa, niyə bu müdafiənin nəticələri ictimaiyyətlə bölüşülmür?

Şəffaflıq iddia ilə yox, faktla sübut olunur. Qanunçuluq isə selektiv tətbiq oluna bilməz. Dövlət vəsaiti hesabına həyata keçirilən hər bir səfər, hər bir layihə və hər bir qərar ictimai nəzarətə açıq olmalıdır. Əks halda “səfər qrantı” anlayışı milli maraqların müdafiəsi mexanizmi yox, qapalı dairədə bölüşdürülən imtiyaz təsiri bağışlamağa davam edəcək.

Yenixeber.org