Atatürk Mərkəzinin direktoru, akademik Nizami Cəfərov Teleqraf-ın suallarını cavablandırıb.
Onunla müsahibəni təqdim edirik:
- Nizami müəllim, bizimlə müsahibənizdə səsləndirdiyiniz fikirlərə görə cəmiyyətdə çox geniş müzakirələr aparıldı. Sizi tənqid edənlərlə yanaşı mövqeyinizi təqdir edənlər də az deyildi. Necə qarşıladınız bu yanaşmaları?
- İlk növbədə sənə dil, müasir çağırışlar qarşısında dilimizin özünü necə qoruması, süni intellekt, dilin lüğət tərkibi və onun ayrı-ayrı sahələri ilə bağlı sual verdiyinə görə təşəkkür edirəm. Əslində suallar da, müsahibədə deyilənlər də çox ciddi problemlərlə bağlı idi. Amma təəssüf ki, bəziləri “vapşe”, “znaçit”, “tak çto” sözlərinin lüğətə salınmalı olduğu fikrindən yapışıb qaldı. Onlar söhbətin hansı lüğətdən getdiyinə fikir vermədilər. Sadəcə olaraq müsahibənin mətnini oxusaydılar, görərdilər ki, biz əvvəla Azərbaycan dilində olan bütün sözlərin, yəni həm yazı dilində, həm də şifahi dildə olan sözlərin ümumi lüğətinin hazırlanmasından danışırdıq. Azərbaycan dilində bu gün funksional olaraq işlədilən hansı sözlər var? Müasir dövrdə bir millətə məxsus olan potensial insanın dilində hansı sözlərin işlədildiyi amilli mövcuddur. Biz də müsahibəmizdə dedik ki, bu sözlər yüz minlərlədir. Hətta yarım milyonluq həddi keçəcək qədər sözlər var. Məsələn, Azərbaycan dilində təxmini yarım milyona qədər söz var. Başqa inkişaf etmiş ingilis, fransız, alman dillərində ola bilsin ki, sözlərin sayı daha çoxdur.
- Sizin təklifiniz niyə bu qədər ajiotaja səbəb oldu?
- Mənim təklif o idi ki, biz belə bir lüğət hazırlayaq. Sözsüz ki, bu lüğət dərhal hazırlana bilməz. Bu, tədricən baş verə biləcək bir prosesdir. Bu lüğətdə də ən maraqlı sözlərdən biri rus dilindən bizim dilimizə keçən sözlərlə bağlı idi. Yəni bundan öncə də Azərbaycan dilinə rus dili vasitəsi ilə ingiliscədən, fransızcadan, almancadan, ondan daha əvvəl yunanca və latıncadan sözlər keçib.
- Slavyan mənşəli sözlər də var…
- Söhbət elə ondan gedir ki, Azərbaycan danışıq dilinə hansı slavyan mənşəli rus sözləri keçib? Bu sözlərin ayrıca bir lüğəti hazırlanmalı idi ki, bu, ümumi lüğətin tərkibində olsun. Mən müsahibəmizdə dediyim fikri bir daha təkrar edirəm ki, burada söhbət orfoqrafiya lüğətindən getmir. Çünki heç bir ağlı başında olan adam durub deməz ki, “vapşe, “znaçit”, “tak çto” kimi sözləri Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğətinə salınmalıdır. Belə bir şey deyilə bilməz.
- Sizə tutulan iradlardan bir də o idi ki, danışıqda istifadə etdiyimiz rus sözlərini lüğətə salmaq olmaz. Əslində bunun mümkünsüzlüyünü də demişdiniz…
- Kimsə, belə bir şeyin dilin orfoqrafiya lüğətinə salına biləcəyini düşünürsə, o nadandır. Bu gün mənim bəzi dırnaqarası tənqidçilərim belə bir nadanlığı çox parlaq şəkildə nümayiş elətdirdilər. Bunun ardınca da mənə Rusiya “şpion”u dedilər və bu cür sözlərə qarşı çıxdılar. Amma bu cür sözlərə qarşı çıxa-çıxa əsas yemək mənasında “pervıy” sözünü işlətdilər. Sadəcə olaraq indi onların adını çəkmək istəmirəm. Çünki onların adını çəkməyi özümə sığışdırmıram. Onlar onsuz da məşhurdurlar və hansı ağlın yiyəsi olduğu da bəllidir.
- Ayrıca lüğət dedikdə orada ancaq alınma sözlərin toplusunun olmasını nəzərdə tutursunuz?
- Bu sözlərin izahı verilməlidir. Həmin sözlər yazı üslubunda istifadə edilmir. Əksəriyyəti şifahi nitqdədir. Amma danışıq dilində ola-ola bu sözlər bizim yazılı dilimizə müəyyən üslubi element kimi düşür. Mütəfəkkirlərimiz Qasım Bəy Zakir, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Cəfər Cabbarlıdan başlayaraq bugünkü dövrümüzə qədər yazılı ədəbiyyatmızda sürətlərin, tiplərin, personajların dilində, dramaturgiyamızda çox sayda bu cür sözlərə rast gəlmək mümkündür. Bunlar da məhz üslubi elementlərdir. Bu, o demək deyil ki, bu sözlər bizim ədəbi dilimizdədir. Sadəcə olaraq bədii dilimizdə işlədilir.
- Amma ədəbi dilimizə keçən əcnəbi sözlər də az deyil...
- Bəli, müəyyən dövrdə bu sözlər ədəbi dilimizə keçib də səciyyəvi xarakter daşıyır. Məsələn, rus dilindən dilimizə keçən samovar sözü var. Biz isə elə bilirik ki, bu, etnoqrafik sözdür. Çünki xalq mahnılarımızda samovar sözü işlədilir. Misal olaraq “samovar almışam, silənim yoxdur” kimi və s. Adi vətəndaş bu gün samovar sözünün rus mənşəli olmaması ilə bağlı da düşünə bilir.
- Sizcə, bu sözlərin lüğətinin hazırlanmasına nə ehtiyac var?
- Əvvəla bu sözlər bizim dilimizdə var. Danışıqda daha çox istifadə etsək də yazı üslubumuza da müəyyən təsirlər göstərir. Bu sözlər də yeni deyil və iki yüz ildən artıq bir tarixi var. Ona görə də bu gün həmin sözlərin nə üçün dilimizə gəldiyi öyrənilməlidir.
- Yazıda həmin sözlərin qarşılığı varsa, niyə danışıqda onların istifadəsinə imkan yaranır?
- Bu o deməkdir ki, "ümumiyyətlə", "deməli", "belə ki" kimi ifadələrin beynimizdəki yeri heç də möhkəm deyil. Bu halda biz onun əvəzinə rus mənşəli sözləri işlədirik. Demək ki, yazı dilində o sözlər danışıqda rəqabətə girir. Bu isə çox ciddi təfəkkür hadisəsidir. Süni intellektdən danışanda biz bu məsələlərə diqqət yetirməliyik.
- Digər türkdilli xalqlarda bu sözlər işlədilirmi? Bunun başqa bir cəhəti varmı?
- Post-sovet məkanında olan bütün türk dillərində bu sözlər var. Türk dünyasını, türk dillərini, interqasiyanı öyrəniriksə, bu sözlər tək Azərbaycan dilində deyil, qazax, özbək, türkmən dilində də var.
- Ruslarla əlaqədə olan türk dillərinə bu sözlərin rahat şəkildə keçməsini necə izah etmək olar?
- Burada ilk növbədə onun sosioloji, psixoloji tərəfləri öyrənilməlidir. Bunların mükəmməl lüğəti hazırlanmalıdır. Bu sözlər 10 minlərlədir. Bizim məlum müsahibəmiz ətrafında aparılan müzakirələrdə şair, tərcüməçi Etimad Başkeçid də qeyd etdi ki, “bu sözlər gələcəkdə bizim dilimizdən çıxacaqsa da yenə də bunların lüğətinin hazırlanması çox vacibdir”. Çünki 2 yüz il ərzində bizim danışıq dilimizdə bu sözlər olub. Bu, dilimizin tarixinin öyrənilməsi üçün də əhəmiyyətlidir. Yəni bu, bir tədqiqatçılıq işidir.
- Cəmiyyətin dil prosesinə münasibəti necə olmalı idi?
- Əslində mənim dediyim fikirlər dilçilər, dili tədqiq edənlərə aid idi ki, bu məsələlər öyrənilsin. Eyni zamanda bunun sosioloqlar, psixoloqlar, insanı öyrənən tədqiqatçılara və bütövlükdə cəmiyyətimizə aidiyyatı var. Cəmiyyətimiz bilməlidir ki, onun dilində hansı proseslər gedir. Çünki dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Dil həm də təfəkkür hadisəsidir, mədəniyyətdir, üslub terminologiyaları deməkdir. Ona görə də hər bir azərbaycanlının, xüsusilə özünü ziyalı hesab edənlərin bunu bilməsi vacibdir. Amma buna, öyrənməyə, məsələnin mahiyyətinə qarşı çıxmaq məntiqsizdir. Üstəlik buna etiraz dilir ki, yox, bunu öyrənməməlisən, çünki onlar ancaq parazit sözlərdir. Bu, belə olmaz. Biologiyada parazitləri də öyrənirlər. O, böyük bir bölmədir.
- Fikirlərinizlə bağlı müzakirələrə qoşulanların ümumi yanaşmasını necə dəyərləndirmək olar?
- Demirəm ki, onların böyük bir hissəsi məni müdafiə etdi. Hər halda elmi məsələnin normal müzakirəsi üçün stimul verdilər, fikir söylədilər. Sənə də bir daha təşəkkür edirəm ki, biz birlikdə çox ciddi məsələni ortaya qoyduq. Əslində bununla hər kəsin kimliyi bilindi. Misal üçün biz həddindən artıq nadan bir adamı görüb, ona küt adamdır demirik. Küt ədəbi sözdür və dilimizdə onun başqa çalarları da var. Amma deyirik ki, tupoydur. Bu, artıq həmin adam haqqında o təsəvvürü yaradır. Adam indi izah olunan məsələlər barədə verdikləri reaksiyaya görə onlara küt də demək istəmir. Elə ancaq "tupoy" demək istəyirsən ki, sənin dediyinin mənası aydın olsun. Ümumilikdə gələcək obyektiv tədqiqatlar, nadan fikirlərin qarşısını almaq üçün yaxşı, münbit mənəvi bünövrə hazırlamış olduq.
